Opis: Tożsamość na wybiegu. O modzie, strojach i własnym „ja” w dzisiejszym świecie - Bogna Szymkiewicz

Bogna Szymkiewicz-Kowalska, psycholożka i psychoterapeutka, podejmuje w książce temat pozornie banalny - modę i codzienne wybory ubraniowe - i czyni z niego punkt wyjścia do głębokiej, wielowymiarowej refleksji nad tożsamością jednostki. Autorka konsekwentnie posługuje się ramą psychologii procesu, traktując tożsamość jako dynamiczny, zmienny proces, a strój - jako „kostium dla postaci”, która negocjuje swoje miejsce w otaczającym świecie.
Książka jest interdyscyplinarną analizą fenomenu mody, łączącą psychologię z socjologią i antropologią kulturową. Pogłębia naszą wiedzę i świadomość na temat społecznego funkcjonowania mody, a przy tym uczy czujności wobec ukrytych mechanizmów władzy i kreowanych norm. To lektura obowiązkowa dla każdej osoby, która choć raz stanęła przed otwartą szafą z pytaniem: „Kim dziś jestem?”.

dr hab. Paweł Możdżyński

* * *

Autorka książki uważa, że moda, stroje i ubrania mają aspekt podobny do marzeń sennych: „Zrozumieć ubrania to trochę jak interpretować sny”. Uwaga poświęcona ubraniom ma dziś duże znaczenie psychologiczne: „Świadomy kontakt z ubraniami i modą można potraktować jako przymierzalnię tożsamości - okazję do sprawdzenia, za kogo się uważamy, jakie ja pokazujemy światu, co wspiera, a co hamuje możliwe zmiany”.
Poprzez stroje i ubrania wyraża się - jak pisze autorka - nasza sfera międzyludzka: „Ubranie przyporządkowuje nas do określonej grupy, określa status i pozycję społeczną. Zawiera wskazówki dotyczące stosunku do własnego ciała, mówi też coś o naszym podejściu do płci”. Książka jest znakomitym opracowaniem wybranych zjawisk ze świata ubrań, którymi żyje nasza obronna i rozwojowa, ale też praktyczna i twórcza wyobraźnia.

Od Wydawcy

Spis treści

Wprowadzenie
Podziękowania

Część pierwsza. Przymierzalnia tożsamości

1. Ubranie - między ja a światem
2. Wszechobecna informacja. Stroje i ich znaczenia
3. W pogoni za modą
4. Tożsamość: dostępne aktualizacje

Część druga. Potyczki z różnorodnością

5. Przynależność i rebelia: w roli i poza rolą
6. Stroje, status i władza
7. Męskie, kobiece, niebinarne
8. Ciało i ubranie

Część trzecia. Autentyczność - droga nieoczywista

9. Zasłanianie, odsłanianie i cały ten seks
10. Moda jako przestrzeń marzeń
11. Pułapki zakupów i cena dla planety
12. Własny styl: w poszukiwaniu prawdziwego ja

Kilka uwag na zakończenie
Przypisy
Bibliografia

Wprowadzenie

Czasy są trudne i burzliwe. Mamy do czynienia z wielkimi problemami społecznymi i politycznymi. Mówi się o schyłku patriarchatu, ale ten w wielu miejscach na świecie nie odpuszcza. Coraz głośniej domagamy się praw dla mniejszości, a z drugiej strony odradzają się ruchy nacjonalistyczne, faszystowskie. Z niepokojem oczekujemy kolejnych kryzysów gospodarczych. Pandemia w 2020 roku przewróciła naszą codzienność do góry nogami. Wokół coraz więcej wojen i zagrożenia wojną. Zastanawiamy się, dokąd zaprowadzi nas sztuczna inteligencja. A dzieje się to w kontekście dramatycznych zmian klimatycznych. Coraz więcej osób zgłasza się na psychoterapię, gdyż wyuczone wcześniej wzorce, powtarzane automatycznie, okazują się niewystarczające w rozpędzonym i coraz bardziej skomplikowanym świecie. Czy warto, żebym w obliczu tych wszystkich zjawisk - jako psycholożka i psychoterapeutka - pisała o strojach i modzie?

Pytania i wątpliwości towarzyszyły mi przez cały czas pisania tej książki, okresowo powodując, że odkładałam cały projekt na bok. A jednak wracałam do niego, przyglądając się coraz uważniej tej podejrzanie banalnej, a jednocześnie fascynującej sferze życia.
Oczywiście stwierdzenie, że moda jest banalna, to dość powszechny, ale ograniczony punkt widzenia. Społeczna historia mody jest bogata i niezmiernie ciekawa. Dziś moda to ogromny przemysł, który zatrudnia miliony ludzi, dostarczając nam zarówno radości, jak i bólu. Jednym ułatwia życie (bo swoją sylwetką, wiekiem, kolorem skóry, urodą pasują do jej pomysłu), innych marginalizuje. Tym, którzy ustawieni są wysoko na szczeblach drabiny społecznej i mają odpowiednie zasoby finansowe, pozwala łatwo podkreślać wizualnie posiadany status. Proponując kostiumy, w których występujemy na co dzień, do pewnego stopnia definiuje role, jakie w życiu gramy. Uprawomocnia istniejący porządek społeczny, ale czasem staje się też źródłem bądź sojusznikiem rebelii.

Nie jestem historyczką mody ani projektantką, ale modą interesuję się od lat, zastanawiając się wciąż na nowo, o co w niej chodzi. Na co dzień pracuję z ludźmi: prowadzę psychoterapię i warsztaty, pracuję z grupami i facylituję konflikty. W moich wędrówkach po świecie mody towarzyszyło mi to samo spojrzenie, które jest częścią mojej pracy na co dzień. Jak się czuli tamci ludzie, w tamtych strojach, uwikłani w panujące wtedy normy? Co pomagało wtedy, a co teraz pomaga odnajdywać swoje miejsce w społecznym świecie? Co wspiera, a co ogranicza dostęp do własnych możliwości?

Pisząc o modzie i psychologii, starałam się zaproponować takie podejście, które nie banalizuje, ale jednocześnie nie stawia strojów zbyt wysoko w hierarchii ważności. Robi miejsce na to, co bardzo osobiste, nie sprowadzając wszystkiego na poziom jednostki, bo moda jest zjawiskiem społecznym. Pozwala coś racjonalnie zrozumieć, a jednocześnie robi miejsce na to, co irracjonalne. W wywiadzie dla „Vogue’a” Miuccia Prada z pewnym zakłopotaniem mówiła o zajmowaniu się modą, której poświęciła całe zawodowe życie, bo przecież „poważne zawody to na przykład prawnik lub lekarz”. Moda, jak to określiła, jest małą, drobną rzeczą. „Rano się ubierz, a potem idź robić co innego”.

Jednak codziennie, zanim wyruszymy w świat, by robić to, co ważne, wybieramy jakiś kostium dla własnego ja. Czasem robimy to w biegu, automatycznie i bez większego namysłu, czasem przeciwnie, właśnie z wielką uwagą, przymierzając różne możliwości i mierząc się z wieloma emocjami. Wybierając i odrzucając różne ubrania, przymierzamy tożsamości, które pokazujemy światu.

We współczesnej zachodniej kulturze strój to możliwość, ale także konieczność dokonywania wyborów. Dookreślamy się w pewnych uznanych społecznie rolach lub demonstrujemy swoją odmienność. Mniej lub bardziej świadomie podejmujemy decyzje dotyczące przynależności i odróżniania się od grupy, stosunku do własnego ciała, męskości i kobiecości, sposobu demonstrowania statusu i wiele innych. Korzystając ze wskazówek, jakie niosą stroje, przypisujemy innych do określonych kategorii, tworzymy uogólnione koncepcje i budujemy oczekiwania. Dziś, chyba bardziej niż kiedykolwiek wcześniej w historii, potrzebujemy uczyć się funkcjonowania w różnorodności. Mierzymy się z nią na różne sposoby, poszukując własnego miejsca. Otwieramy się na wielość sposobów bycia albo próbujemy bronić tradycyjnie uznawanych form i struktur. Te postawy często przejawiają się także w naszych opiniach dotyczących tego, jak kto powinien wyglądać i dlaczego.

Każdy z tych procesów może być punktem wyjścia do ciekawej refleksji. I to właśnie jest głównym celem tej książki. Stroje i moda będą więc pretekstem do przyjrzenia się różnym aspektom indywidualnych i społecznych doświadczeń, w tym przede wszystkim zagadnieniom wokół indywidualnej i społecznej tożsamości. Chodzi o bardzo osobiste spotkanie z modą, intymne i jednocześnie poszerzające świadomość. Przy rozpędzonej maszynie produkcji i konsumpcji coraz bardziej zauważamy, że potrzebne nam są zmiany na poziomie stylu życia, a główny kierunek brzmi: wolniej i bardziej świadomie. Spróbujemy więc z uważnością i ciekawością przyglądać się swoim wyborom i swoim przekonaniom dotyczącym ubrań.

W części pierwszej - Pr